احکام نفقه
احکام نفقه
قرآن كريم:
1 - )وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ(217)).
"... وبه عهده صاحب فرزند )يعنى پدر( است كه خوراك ولباسمادر را در حد متعارف بدهد."
2 - )لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِن سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ(218)).
"تا مرد دارا به وسعت وفراوانى به زن نفقه دهد وكسى كه تنگدستباشد از هر چه خدا به او داده نفقه دهد.."
3 - )الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوامِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ(219)).
"مردان از آن جهت كه خدا بعضى را بر بعضى برترى داده است وازآن جهت كه از مال خود نفقه مىدهند بر زنان تسلط دارند. پس زنانشايسته، فرمانبردارند ودر غيبت مردان حافظ حقوق شوهران مىباشندوآنچه را خدا به حفظ آن امر فرموده نگه مىدارند..."
4 - )فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ(220)).
"يا با معروف نگاهش دار يا با نيكى رهايش كن."
از اين آيات چنين به دست مىآيد كه دادن نفقه براى خانواده)همسر وفرزندان( بر حسب نياز وشايستگى ايشان ودر حدى كهانفاق نيكى باشد وعرف آن را امرى پذيرفته ومطلوب بداند، واجباست. از اين رو شايسته است در انفاق به سطح خانواده نگريستهشود(221) ولى بايد وضع مرد را هم در نظر داشت واو را بيش از تواناييشمكلّف نكرد(222) پس اگر مردى توانگر است بايد خانواده خود را درتوانگريش شريك گرداند و با گشاده دستى به آنها نفقه دهد، در حالىكه اگر در آمدى محدود داشته باشد بايد از آنچه كه خدا به او دادهانفاق كند.
وحق اداره خانه وقيمومت زن به مرد داده شده است، زيرا - غالباً -حكمت بيشترى دارد واز مال خود نفقه مىدهد، وبدين ترتيب مردمناسب همان مردى است كه بهتر بتواند خانواده را ادراه كند وبهتربديشان نفقه دهد، وزن مناسب نيز، زنى است كه فرمانبردار مردباشد وحافظ حقوق همسرش وحافظ اموال وفرزندان او باشد. ابزارسلطه بر خانواده به مرد داده شده است ودر آغاز با پند دادن وسپسترك خوابگاه وبستر وسپس زدن )بامسواك(.(223)
واز آخرين آيه(224) چنين بدست مىآيد كه عدم اداره نيكوى خانه،يعنى عدم نگهدارى از زن به شيوه معروف ونيكو، شوهر را درمعرض مجازات به از دست دادن همسر خود قرار مىدهد، چه درصورت امتناع مرد از انفاق كردن بر همسرش وضرر رساندن به او،حاكم شرع مبادرت به جدا نمودن اين دو از يكديگر مىورزد.
حديث شريف:
1 - از ابو بصير به نقل از امام باقرعليه السلام نقل است كه فرمود: "اگرمرد، زنى داشته باشد وجامهاى به او ندهد كه بدن خويش بدانبپوشاند وبه او چندان خوراك ندهد كه به طور طبيعى زندگى كند،امام مىتواند آن دو را از هم جدا كند."(225)
2 - عياشى از ابو القاسم فارسى روايت كرده كه گفته به حضرترضاعليه السلام عرض نمودم قربانت گردم خداوند در كتابش مىفرمايد:)فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ(. مفهوم اين آيه چيست؟
حضرتعليه السلام فرمود: )فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ( يعنى آزار ندادن، وانفاقكردن و )تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ( يعنى طلاق بر اساس آنچه قرآن مقرركردهاست.(226)
3 - سعيد بن جبير به نقل از ابن عباس مىگويد: پيامبرصلى الله عليه وآله فرمودهاست: "هر كه به بازار در آيد
وهديهاى براى خانوادهاش بخردهمچون كسى است كه صدقهاى به قومى نيازمند رسانده است،وهديه را نخست به دختران بدهد وسپس به پسران، پس هر كهدخترش را شاد كند گويى كه اسيرى از فرزندان اسماعيل آزاد كردهاست."(227)
4 - سكونى از امام صادقعليه السلام نقل مىكند كه پيامبرصلى الله عليه وآله فرمودهاست: "هر زنى كه بدون اجازه شوهرش از خانه بيرون رود، تا زمانىكه باز گردد نفقهاى براى او تعلق نمىگيرد."(228)
5 - ابن اسنان به نقل از امام صادقعليه السلام درباره مردى روايت مىكندكه زن حامله خود را طلاق دادهاست؟
حضرتعليه السلام فرموده: "مهلت آن زن )عِدّه طلاق ( تا هنگامىاست كه وضع حمل كند، و تا آن زمان، مرد بايد نفقه زن رابپردازد."(229)
6 - زراره از امام باقرعليه السلام نقل مىكند كه فرموده: "زن سه طلاقه،نفقهاى بر مرد خود ندارد ونفقه به زنى تعلق مىگيرد كه مردشمىتواند )در عدّه طلاق( به او رجوع كند."(230)
تفصيل احكام:
نفقه همسر غير ناشزه، و مُطَلَّقه رجعى، و مُطَلَّقه حامله بدينشرح واجب است:
1 - در مقدار نفقه به سطح اجتماعى زن وشوهر نگريسته مىشودپس توانگر با تهيدست، وعزيز زاده با جز او متفاوت است ودر هريك از اينها عرف، ملاك است.
2 - مرد، سرپرست خانه است واوست كه چگونگى نفقه را برحسب مصلحت خانواده مشخص مىكند؛ امورى همچون موقعيتخانه، چگونگى خانه، نوع خوراك وچگونگى جامه، اوقاتمسافرت ونظاير آن. بهتر آن است كه در اين موارد با همسر وفرزندانرايزنى ومشورت كند وجايز نيست در رفتار خانوادگى از مرز معروفورفتار پسنديده تجاوز نمايد.
3 - در وجوب نفقه، تمكين شرط است، پس اگر همسر، ناشزهوسركش باشد نفقهاى براى او تعلق نمىگيرد، چنان كه بدون اجازهشوهر به مسافرتى غير واجب وغير ضرورى رود.
4 - زن متعه، نفقهاى ندارد ونيز زنى كه طلاق بائن گرفته وحاملهنيست نفقهاى نخواهد داشت، اما زن مطلقه رجعى تا پايان مدتعده، نفقه دريافت مىكند.
آداب انفاق در احاديث
آداب انفاق در سنت واحاديث معصومين، حكمت وآگاهىانسان را در اداره اقتصادى خانه مضاعف مىسازد، وبراى مزيداستفاده بخشى از اين آداب را يادآور مىشويم .
1 - قناعت به اندك وبسنده كردن به آن مستحب است. امامصادقعليه السلام مىفرمايد: "هر كه بامقدار اندكى از معاش از خدا خشنودگردد، خدا هم با مقدار كمى عمل از او خشنود مىگردد."(231)
2 - مستحب است زندگى انسان به قدر كفاف باشد. از پيامبرصلى الله عليه وآلهرسيده است كه فرمود: "خوشا به حال كسى كه اسلام آوردهوزندگيش به قدر كفاف است."(232)
3 - ميانه روى در مخارج ودورى از تنگ گرفتن واسراف، مستحباست. داوود رقى از امام صادقعليه السلام نقل مىكند كه فرموده است:"ميانه روى را خدا دوست دارد واسراف را خدا ناپسند مىشمارد،اگر چه هستهاى را بيرون فكنى كه به كار آيد، يا باقيمانده نوشاك خودرا بيرون بريزى."(233)
4 - در حديثى از ابو الحسنعليه السلام آمده است كه: "هر كس ميانه روىدر پيش گرفت نيازمند نشد."(234)
5 - آنچه براى بدن خوب ومفيد باشد اسراف نيست، در حديثىاز امام صادقعليه السلام آمده است: "اسراف در امورى است كه مال را بهتباهى كشد وبه جسم زيان وارد آورد."(235)
6 - مستحب است انسان حد وسط، بين اسراف و بخل، را برگزيند. در تفسير اين حد از امام جعفر صادقعليه السلام رسيده است كهحضرتعليه السلام اين آيه را تلاوت فرمود: )وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْيَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذلِكَ قَوَاماً(236)).
وآنان هستند كه هنگام انفاق اسراف نكرده، وبخل هم نورزند،بلكه )در احسان( ميانهرو ومعتدل باشند.
راوى مىگويد: حضرتعليه السلام مشتى سنگريزه برداشت ودر دستخود محكم گرفت وفرمود: "اين همان تنگ گرفتنى است كه در قرآنخداوند يادآور شده" وسپس مشتى ديگر سنگريزه در مشت گرفتولى همه آنها را از كف رهانيد وفرمود: "اين همان اسراف است".
وسپس مشتى ديگر سنگريزه در دست گرفت ومقدارىاز آن را رهاكرد ومقدارى نگهداشت وفرمود: "اينهمان قوام وميانه روى است."(237)
7 - مستحباست براى خانواده با گشاده دستى عمل شود.ابوحمزه از امام زينالعابدين روايت مىكند كه فرمود: "پسنديدهترينشما نزد خدا كسى است كه بر خانوادهاش تنگ نگيرد."(238)
امام رضاعليه السلام مىفرمايد: "مرد بايد با گشاده دستى با خانوادهاشرفتار كند، تا آرزوى مرگ او را نكنند."(239)
8 - بر انسان واجب است تا حد كفايت به خانوادهاش انفاق كندوبدين ترتيب انفاق بر صدقه مقدم است تا كفايت خانوادهاش انجامپذيرد، در حديثى از امام باقرعليه السلام آمده است كه مردى به ايشانعرض كرد: در كوهستان ملكى دارم كه سالانه سه هزار درهم از آنسود مىبرم، دو هزار از آن را نفقه خانواده مىكنم، وسالانه هزاردرهم را صدقه مىدهم، امامعليه السلام فرمود: "اگر دو هزار درهم براىآنچه در طول سال بدان نياز دارند كافى است، تو با اين كار به خويشنگريستهاى وبه خود آمدهاى ودر زمان حيات به كارى پرداختهاى كهزنده به هنگام مرگش وصيت مىكند."(240)
9 - پيامبرصلى الله عليه وآله بر كسى كه حق خانواده را ضايع مىكند نفرينفرستاده است. از پيامبرصلى الله عليه وآله نقل است كه فرمود: "ملعون استملعون، كسى كه زحمتش را بر مردم افكند، ملعون است ملعون،كسى كه حق نانخورهايش را تباه سازد."(241)
10 - پيامبرصلى الله عليه وآله دستور به سخاوت وگشاده دستى داده است. ازايشان نقلاست كه كسى نزد ايشان آمد وعرض كرد يا رسولاللَّه! ايمانكدام يكاز مردم بهتر است؟ حضرت گفت: "گشاده دستترين آنها."(242)
واز امام صادقعليه السلام روايت شده كه فرمود: "يك نوجوان گنهكارگشاده دست نزد خدا محبوبتر است از پير مرد عابد بخيل."(243)
11 - آدمى نبايد از فقر در هراس باشد، چون به بخل گرفتارمىشود از امامعليه السلام نقل شده كه فرمود: "خداوند براى بنده به قدرمخارج او، از آسمان كمك مىفرستد، وهر كه به عوض دادنخداوند يقين كند با جان ودل انفاق مىكند."(244)
12 - مستحب است آدمى هر روزه ولو به مقدار يك درهم هزينهكند، از امام رضاعليه السلام نقل است كه يكى از غلامان بر ايشان وارد شدواو فرمود: "آيا امروز چيزى هزينه كردهاى؟" اوگفت: خير،امامعليه السلام فرمود: "پس خدا از كجا به ما عوض دهد، برو هزينه كن ولوبه اندازه يك درهم."(245)
ودر حديثى از امام صادقعليه السلام نقل شده است كه فرمود: "هر كهچهار چيز را به جاى آورد چهار خانه در بهشت خواهد داشت: انفاقكند واز فقر نهراسد. با مردم با انصاف رفتار كند. در جهان سلاموصلح را گسترش دهد. لجاجت را ترك كند اگر چه حق با او باشد."(246)
13 - مستحب است شخص مسلمان با انفاق، صله رحم كند. ازامام صادق يا باقرعليه السلام نقل است كه به ميسر فرمودند: "اى ميسر!گمان مىكنم با كسانت صله رحم مىكنى" عرض كرد: فدايت گردمآرى، من در بازار، نوجوان بودم ودو درهم مزدم بود، يك درهم را بهعمهام ودرهم ديگر را به خالهام مىدادم. امامعليه السلام فرمود: "به خداسوگند دو بار اجل تو رسيده است وهر بار )به خاطر اين صله رحم(به تأخير افتاده است."(247)
217) سوره بقره، آيه 233.
218) سوره طلاق، آيه 7.
219) سوره نساء، آيه 34.
220) سوره بقره، آيه 229.
221) سوره بقره، آيه 233.
222) سوره طلاق، آيه 7.
223) سوره نساء، آيه 16.
224) سوره نساء، آيه 32.
225) وسائل الشيعه، ج15، ص223، ابواب النفقات، باب 1، حديث 2.
226) وسائل الشيعه، ج15، ص226، باب 1، حديث 13.
227) همان، ص227، باب 3، حديث 1 .
228) همان، ص229، باب 6، حديث 1 .
229) همان، ج15، ص230، باب 7، حديث 1 .
230) همان، ص232، باب 8، حديث 2 .
231) وسائل الشيعه، ج15، ص240، ابواب المهور، باب 15، حديث 1 .
232) همان، ص242، باب 16، حديث 2.
233) همان، ص257، باب 25، حديث 2.
234) همان، ج15، ص259، باب 25، حديث 11.
235) همان، ص260، باب 26، حديث 1.
236) سوره فرقان، آيه 67.
237) وسائل الشيعه، ص264، باب 29، حديث 6.
238) همان، ص248، باب 20، حديث 2 .
239) همان، ج15، ص249، باب 20، حديث 6.
240) همان، ص250، باب 21، حديث 1.
241) همان، ص251، باب 21، حديث 5.
242) همان، ص252، باب 22، حديث 3.
243) همان، ج15، ص253، باب 22، حديث 7.
244) همان، ص255، باب 23، حديث 7.
245) همان، ص255، باب 23، حديث 8 .
246) همان، ص256، باب 23، حديث 9.
247) همان، ج15، ص245، باب 17، حديث 13.
بنام خـــداوند بزرگ و مهربان:سلام بر خاندان نبوت.سلام و درود بردرخشنده ترین ستارگان آسمان رسالت و وحی . سلام بر زیباترین و خوش بو ترین گل گلزار هستی محبوب دل عاشقان مهدي موعود(عج).